Du lịch đã và đang trở thành một động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Những năm gần đây, làn sóng du lịch bùng nổ mạnh mẽ, đặc biệt tại các vùng núi phía Bắc – nơi hội tụ vẻ đẹp thiên nhiên hùng vĩ và chiều sâu văn hóa bản địa. Từ du khách quốc tế đến khách nội địa, ngày càng nhiều người tìm đến Việt Nam để trải nghiệm cảnh quan, con người và những câu chuyện gắn với vùng đất này.
Với hơn 101 triệu dân (đứng thứ 15 thế giới), Việt Nam không chỉ đông dân mà còn giàu bản sắc. Bên cạnh dân tộc Kinh chiếm khoảng 88% dân số, đất nước còn có 53 dân tộc thiểu số (chiếm 12%) như Tày, Thái, Mường, H’Mông, Khmer… (Tổng cục Thống kê Việt Nam, 2023). Riêng miền Bắc là nơi hội tụ đa dạng sinh học, ruộng bậc thang uốn lượn, núi rừng trùng điệp – những hình ảnh đã trở thành biểu tượng của du lịch Việt Nam trên bản đồ thế giới.
Ở vùng cao phía Bắc, du lịch không đơn thuần là một “ngành kinh tế”. Nó đang dần thay đổi cách con người sống, làm việc và nhìn nhận chính mình. Những cộng đồng dân tộc thiểu số như H’Mông, Giáy hay Dao là những người cảm nhận rõ nhất sự chuyển dịch này. Nhu cầu du lịch đang làm thay đổi công việc, văn hóa, hạ tầng và đời sống hằng ngày của người dân địa phương. Trong quá trình đó, du lịch có thể làm thay đổi ý nghĩa của việc sinh sống và gắn bó với những vùng đất trước đây vốn chỉ được biết đến vì sự xa xôi, hẻo lánh.
Cách trung tâm thị trấn Sa Pa nhộn nhịp khoảng 8 km là làng Tả Van – một điểm đến thường được quảng bá như lựa chọn “nguyên bản” hơn, tránh xa sự thương mại hóa quá mức. Nhưng chính Tả Van cũng đang trở thành minh chứng sống động cho áp lực từ nhu cầu du lịch. Được người Giáy khai phá cách đây khoảng 300 năm, ngày nay ngôi làng là nơi chung sống của người H’Mông, Giáy và Dao Đỏ.
Trong phần lớn thế kỷ 20, Tả Van gần như tách biệt với thế giới bên ngoài. Mọi thứ chỉ bắt đầu thay đổi khi Sa Pa trở thành điểm đến quốc tế từ giữa những năm 1990. Từ đó, Tả Van dần được đưa vào các tuyến trekking và du lịch “trải nghiệm”. Sang những năm 2000, khi đường sá được cải thiện và các tổ chức phi chính phủ, nhóm phát triển vào cuộc đào tạo người dân về tiếng Anh, kỹ năng dịch vụ và du lịch dựa vào cộng đồng (CBT), làng bước vào một giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ. Ngày nay, với khoảng 1.000 cư dân, Tả Van xuất hiện dày đặc homestay, quán cà phê và dịch vụ trekking. Ngôi làng nhỏ này có thể được xem như một “phiên bản thu nhỏ” của du lịch vùng cao Việt Nam – đủ nhỏ để quan sát rõ từng thay đổi, nhưng cũng đủ phức tạp để phản ánh những vấn đề lớn hơn.
Trong chuỗi bài viết này, chúng tôi sẽ đi sâu vào các “câu chuyện du lịch” tại những nơi như Tả Van – thông qua lời kể của người dân địa phương, các đơn vị làm du lịch và chính những du khách đã đặt chân đến đây.
Du lịch mang lại cơ hội, nhưng cũng đặt ra nhiều câu hỏi. Và có lẽ, đã đến lúc chúng ta cần lắng nghe kỹ hơn những câu chuyện từ bên trong.
Tác giả: Myles Lynch.
Vietnam Outdoor Tourism Research 