Trong nhiều thảo luận về du lịch vùng cao, người dân địa phương thường được nhìn như những người “tham gia” hoặc “hưởng lợi” từ du lịch. Nhưng nghiên cứu của Sarah Turner (2012) tại Sa Pa, Lào Cai đã cho thấy một câu chuyện khác: người địa phương không đơn giản chạy theo thị trường hay du lịch, mà chủ động chọn cách tham gia, và cả cách không tham gia.
Dựa trên nhiều năm điền dã, Turner mô tả cách các hộ gia đình người Mông đa dạng hóa sinh kế thông qua trồng thảo quả, buôn bán dệt may và làm du lịch trekking. Những hoạt động này mang lại tiền mặt, nhưng không bao giờ thay thế hoàn toàn nông nghiệp tự cung tự cấp – vốn vẫn là nền tảng quan trọng của đời sống và văn hoá.
Người địa phương chủ động tạo ra một thế cân bằng. Họ tham gia thị trường theo kiểu “vừa đủ”. Họ sẵn sàng bỏ qua những cơ hội kiếm tiền nếu thấy rủi ro quá lớn, nếu công việc ảnh hưởng đến mùa vụ, thiên nhiên, hay làm xáo trộn các nghĩa vụ gia đình và nghi lễ văn hoá. Nhiều người làm hướng dẫn trekking hoặc bán hàng cho khách, và vẫn quay về ruộng nương khi cần.
Nghiên cứu cho thấy rằng không phải mọi thay đổi đều cần được gọi tên là “phát triển”, và không phải mọi cơ hội kiếm tiền đều cần được nắm lấy. Trong đời sống vùng cao, lao động, thiên nhiên, văn hoá và bản sắc không tách rời nhau, mà đan xen trong những thực hành hàng ngày.
Khi du lịch bước vào đời sống vùng cao, những lựa chọn được cân nhắc mỗi ngày – giữa đi và ở, giữa tham gia và rút lui, giữa hiện tại và những gì cần được giữ lại. Người địa phương đóng vai trò như những “người trung gian văn hoá”. Họ điều chỉnh nhịp sống để vừa thích nghi với những thay đổi mới, vừa duy trì và tái tạo những giá trị văn hoá đã gắn bó qua nhiều thế hệ.
Author: Khánh Linh Châu – Research Assistant
Photo Credit: Hờ Thị Dinh – Local Collaborator
Turner, S. (2012). Making a living the hmong way: An actor-oriented livelihoods approach to everyday politics and resistance in upland Vietnam. Annals of the Association of American Geographers, 102(2), 403–422. https://doi.org/10.1080/00045608.2011.596392
Vietnam Outdoor Tourism Research 