Ở vùng núi phía Bắc, tri thức không tồn tại dưới dạng sách vở mà được tích lũy qua nhiều thế hệ, được thể hiện trong cách người dân quan sát cây rừng nở hoa để đoán mưa, theo dõi hành vi côn trùng để nhận biết giông bão, hay căn cứ vào chu kỳ sinh trưởng của thực vật để quyết định thời điểm xuống giống. Với cộng đồng người Tày ở Bắc Kạn, những kinh nghiệm là nền tảng của một hệ thống tri thức bản địa gắn bó chặt chẽ với môi trường sống.
Nghiên cứu của Hoa và cộng sự (2021) cho thấy hệ thống này đóng vai trò quan trọng trong sản xuất nông nghiệp và thích ứng với biến đổi khí hậu ở vùng núi phía Bắc Việt Nam. Việc duy trì giống lúa nếp nương, các loại đậu bản địa, lợn đen hay cá suối không đơn thuần vì yếu tố văn hóa, mà còn vì khả năng chống chịu hạn hán, rét đậm và sâu bệnh tốt hơn so với nhiều giống lai mới. Bên cạnh đó, người dân còn vận dụng kinh nghiệm dự báo thời tiết dựa trên quan sát thực vật và động vật để điều chỉnh lịch mùa vụ.
Tuy vậy, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng biến đổi khí hậu hiện nay đang diễn ra nhanh và mạnh hơn trước. Nắng nóng kéo dài, rét đậm thất thường, sâu bệnh lạ xuất hiện khiến năng suất giảm, chi phí tăng. Việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật nhiều hơn làm gánh nặng kinh tế thêm nặng nề. Nhiều đàn ông rời quê tìm việc làm khác, trong khi phụ nữ ở lại đảm đương thêm việc đồng áng lẫn gia đình.
Những thay đổi này cho thấy tri thức bản địa vẫn giữ vai trò thiết yếu, nhưng không còn đủ để ứng phó đơn lẻ với bối cảnh khí hậu biến động ngày càng khó lường. Bài nghiên cứu từ đó đề xuất việc cần kết hợp tri thức bản địa với khoa học và chính sách thích ứng hiện đại, thay vì đặt chúng trong thế đối lập.
Trong câu chuyện về du lịch và văn hóa vùng cao, tri thức bản địa thường được nhắc đến như một di sản đẹp và bền vững theo thời gian. Nhưng thực tế, đó là một hệ thống “sống” đang thích nghi từng ngày trước áp lực của khí hậu và kinh tế. Khi nói về Tây Bắc hôm nay, có lẽ điều quan trọng không chỉ là giữ gìn truyền thống mà còn là sự thấu hiểu và đồng hành cùng những nỗ lực thích ứng đang lặng lẽ diễn ra giữa đời sống thường nhật.
_
Author: Nhi Nguyen Song
Photo Credit: Hai Tran (Unplash)
Reference:
Hoa, H. T., Son, H. N., Kingsbury, A., Chi, D. T. L., Tam, N. V., & Phan, D. V. (2021). The role of Tay indigenous knowledge in climate change adaptation in the Northern Mountainous Region of Vietnam. Indian Journal of Traditional Knowledge (IJTK), 20(2), 459-472. 10.56042/ijtk.v20i2.26058
_
Vietnam Outdoor Tourism Research Project
💌Email: vietnamoutdoorresearch@gmail.com
🌐Website: https://vnort.com/
Vietnam Outdoor Tourism Research 