Chúng ta thường hình dung ruộng bậc thang như một điều gì đó truyền thống và gần như không đổi. Những thửa ruộng uốn lượn qua nhiều thế hệ dường như mang một bản sắc ổn định (ví dụ chỉ cần nhìn ảnh thôi, ta cũng dễ dàng nhận ra đâu là ruộng bậc thang, đâu thì không.) Nhưng nếu quan sát kỹ hơn, ta sẽ thấy những cảnh quan này không hề “đứng yên”. Chúng liên tục được tái định hình bởi nhiều lực tác động khác nhau diễn ra đồng thời.
Đây là lúc cách tiếp cận “tập hợp động” (Assemblage) (Deleuze & Guattari, 1987, như được trích trong Dovey, 2020) trở nên hữu ích. Nói đơn giản, nó cho rằng một sự vật không phải là thứ cố định hay vĩnh viễn, mà được hình thành từ những mối quan hệ luôn thay đổi giữa con người, công cụ, ý tưởng và môi trường. Trong bối cảnh du lịch, ruộng bậc thang là một ví dụ rất rõ cho cách nhìn này.
Khi du khách từ xa đến, họ không chỉ ngắm nhìn ruộng bậc thang, mà họ có những kỳ vọng riêng. Nhiều người mong thấy những cánh đồng chín vàng hoàn hảo hay các góc chụp đẹp như tranh. Để đáp ứng điều đó, những yếu tố mới dần được thêm vào: flycam, điểm check-in, các vị trí ngắm cảnh được đánh dấu, hay những lối đi được chăm chút kỹ lưỡng. Những bổ sung này dần dần làm thay đổi cả hình dạng lẫn chức năng của ruộng.
Chẳng hạn, một số khu vực được điều chỉnh để “ăn ảnh” hơn. Lối đi được dọn dẹp hoặc mở rộng, một vài điểm được thiết kế để có góc nhìn toàn cảnh, thậm chí thời điểm dẫn nước hay gieo trồng cũng có thể bị ảnh hưởng bởi mùa cao điểm du lịch. Khi đó, ruộng bậc thang không còn chỉ phục vụ nhu cầu canh tác, mà còn đáp ứng những yêu cầu về hình ảnh và thẩm mỹ.
Công nghệ càng làm sâu sắc thêm sự thay đổi này. Khi ảnh chụp từ trên cao trở nên phổ biến, cảnh quan có thể được duy trì theo cách “đẹp từ trên xuống”. Người dân địa phương cũng có thể học thêm kỹ năng chụp ảnh và chỉnh sửa, biến ruộng bậc thang vừa là nơi lao động, vừa là một “sản phẩm hình ảnh”.
Du lịch cũng tác động đến nhịp sống thường ngày. Lịch canh tác, cách sử dụng nước, hay việc di chuyển trên ruộng có thể thay đổi để phù hợp với du khách. Một không gian vốn thuần nông dần trở thành không gian chung giữa sản xuất, du lịch và cả các yếu tố “trình diễn”.
Tất cả những yếu tố này, du khách, công nghệ, hạ tầng, và những quan niệm mới về cái đẹp cùng tham gia vào việc “tạo nên” ruộng bậc thang. Khi những yếu tố mới xuất hiện, những yếu tố cũ cũng có thể biến mất hoặc biến đổi. Vì vậy, ruộng bậc thang không thể được hiểu như một thực thể cố định.
Thay vì hỏi: “Ruộng bậc thang này còn ‘nguyên bản’ không?”, có lẽ ta nên hỏi:
❓Những thay đổi nào đang diễn ra?
❓Ai là người góp phần tạo ra chúng?
❓Và chúng phục vụ cho mục đích gì?
Nhìn theo cách này, ruộng bậc thang không phải là một biểu tượng văn hóa bất biến, mà là một “tập hợp động” (assemblage) luôn được tái tạo qua sự tương tác giữa du lịch, thực hành địa phương, công nghệ và tự nhiên.
_
Author: Gia Bao Tran and Tran Phuoc Lam Huy
Photo credit: Hoach Le Dinh on Unsplash
Reference:
Dovey, K. (2020). Place as assemblage. In T. Edensor, A. Kalandides, & U. Kothari (Eds.), The Routledge Handbook of Place (1st ed., pp. 21–31). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429453267-1
_
Vietnam Outdoor Tourism Research Project
💌Email: vietnamoutdoorresearch@gmail.com
🌐Website: https://vnort.com/
Vietnam Outdoor Tourism Research 