Hơn bốn mươi năm trước, Pierre van den Berghe và Charles Keyes (1984) và các nhà nghiên cứu trong một hợp tuyển do hai ông biên tập đã đặt nền móng cho một hệ hình tư duy sắc sảo về “du lịch tộc người”, một hình thái quan hệ xã hội mà ở đó sự “lạ lẫm” về văn hóa của người bản địa là món hàng chính. Thông qua lăng kính xã hội học và nhân học, các tác giả đã sắc sảo bóc tách một thực tại phức tạp, nơi du lịch không chỉ là ngành công nghiệp, mà là một tiến trình “tái tạo tính tộc người” (re-created ethnicity) đầy nghịch lý.
Sự trỗi dậy của cấu trúc ba vai trò và nghịch lý về tính xác thực
Khung phân tích của của Berghe và Keyes xoay quanh việc nhận diện 03 vai trò không tách rời trong du lịch địa phương: du khách (tourist), người được xem (touree), và người môi giới (middleman). Trong đó, du khách hiện đại luôn khao khát một trải nghiệm “xác thực” về những người bản địa chưa bị biến đổi (unspoiled natives). Tuy nhiên, các tác giả cảnh báo về “hiệu ứng Heisenberg”: chính sự hiện diện của người quan sát đã làm biến đổi đối tượng được quan sát. Khi người bản địa nhận thức được ánh nhìn của khách, họ chuyển mình thành “touree” – những diễn viên trình diễn chính hành vi của mình để thỏa mãn kỳ vọng của người ngoài. Trong tiến trình này, người trung gian, từ các đại lý du lịch đến các cơ quan Nhà nước, đóng vai trò là những kiến trúc sư nhào nặn nên các khuôn mẫu văn hóa để quảng bá nhắm đến cách lợi ích kinh tế.
Sự biểu đạt của những bản sắc được tái tạo
Từ những nghiên cứu trường hợp tại Đông Nam Á, Micronesia, hay Louisiana, Berghe và Keyes chứng minh rằng bản sắc không hề tĩnh tại mà được “xây dựng” lại thông qua tương tác du lịch. Tại Sulawesi, người Toraja chấp nhận các khuôn mẫu về đám tang hay nhà sàn để biến chúng thành dấu ấn công khai cho tộc người mình. Hay tại Micronesia, các vật dụng thủ công từng là đồ tiện ích đã được tái tích hợp thành các biểu tượng văn hóa để khẳng định vị thế quốc tế. Đây chính là quá trình “tái tạo tính tộc người” (re-created ethnicity), nơi các yếu tố truyền thống được chọn lọc và sân khấu hóa, tạo ra một sự xác thực mới phục vụ cả nhu cầu thương mại lẫn ý thức tự thân của cộng đồng.
Nhìn về du lịch vùng cao Việt Nam
Nhìn lại những bản làng du lịch vùng cao Việt Nam hôm nay, khung tư duy này vẫn giữ khả năng phân tích sâu sắc. Lăng kính này giúp chúng ta nhận diện những nhóm trung gian đang định hình hình ảnh tộc người thông qua các lễ hội hay “bản văn hóa du lịch. Bên cạnh đó, tương tự như trường hợp người Toraja hay Cajun, cộng đồng người Hmong và Dao tại Việt Nam không chỉ là nạn nhân thụ động của sự “thương mại hóa”. Họ có thể đang trải qua quá trình “tái tạo tính tộc người” và khẳng định sự tồn tại và bản sắc riêng biệt của mình trong một xã hội đang hiện đại hóa nhanh chóng.
Tuy nhiên, câu hỏi về quyền tự quyết thuật sự (narrative authority) vẫn còn bỏ ngỏ. Nếu du lịch chỉ tập trung vào việc trình diễn những “mảnh ghép văn hóa” dễ tiêu thụ, nó có thể biến những chủ thể văn hóa thành những “diễn viên” trên chính mảnh đất của mình, xa rời thực tế đời sống xã hội phức tạp của họ.
_
Author: Trần Hoài
Photo Credit: Trần Hoài
References:
Van den Berghe, P.L. and Keyes, C.F., 1984. Introduction tourism and re-created ethnicity. Annals of tourism research, 11(3), pp.343-352.
_
Vietnam Outdoor Tourism Research Project
💌Email: vietnamoutdoorresearch@gmail.com
🌐Website: https://vnort.com/
Vietnam Outdoor Tourism Research 