Du lịch sinh thái được định nghĩa là hình thức du lịch có trách nhiệm đến các khu vực tự nhiên, góp phần bảo tồn môi trường, duy trì phúc lợi của cộng đồng địa phương, đồng thời bao gồm các hoạt động diễn giải và giáo dục (TIES, 2015). Do đó, du lịch sinh thái và bảo tồn khi được tích hợp hiệu quả, hai lĩnh vực này có thể hỗ trợ lẫn nhau và cùng đạt được thành công (Buckley, 2010). Hơn nữa, theo McCool (2009), tại nhiều khu bảo tồn hiện nay, du lịch sinh thái đóng vai trò như một cơ chế tài chính quan trọng, vừa hỗ trợ các nỗ lực bảo tồn, vừa đóng góp vào sự phát triển kinh tế – xã hội của địa phương.
Vì các hoạt động du lịch sinh thái tác động trực tiếp đến đời sống và sự phát triển xã hội của cộng đồng địa phương, quá trình quy hoạch cần tích cực lồng ghép ý kiến và quan điểm của người dân. Tuy nhiên, nghiên cứu của Bello và cộng sự (2015) tại Vườn quốc gia Liwonde và Khu bảo tồn động vật hoang dã Majete (Malawi) đã chỉ ra nhiều rào cản đáng kể đối với sự tham gia của cộng đồng trong quy hoạch du lịch sinh thái và bảo tồn. Các rào cản này bao gồm: sự thờ ơ của người dân địa phương, hạn chế về nguồn lực tài chính, thiếu thông tin, trình độ học vấn phổ thông của người dân địa phương chưa cao, phân phối lợi ích không công bằng, thiếu nguồn nhân lực được đào tạo, cơ chế quản lý tập trung, thiếu sự phối hợp giữa các bên liên quan, và xung đột giữa con người và động vật hoang dã.
Tương tự, một tổng quan hệ thống các nghiên cứu giai đoạn 2018–2022 của Reindrawati (2023) đã phân loại các rào cản này thành ba nhóm chính: vận hành, cấu trúc và văn hóa. Mặc dù kết quả tương đồng với các nghiên cứu trước, Reindrawati nhấn mạnh thêm một yếu tố quan trọng là di sản của chủ nghĩa thực dân trong lịch sử. Ở nhiều quốc gia từng bị đô hộ, sự hoài nghi và thiếu niềm tin đối với sự tham gia của người nước ngoài trong hoạt động du lịch vẫn còn tồn tại. Cộng đồng địa phương có thể liên hệ du lịch với nguy cơ bị kiểm soát hoặc mất đất, từ đó dẫn đến sự phản kháng hoặc từ chối tham gia vào các hoạt động quy hoạch du lịch.
Việc hiểu rõ các rào cản này là rất cần thiết đối với các nhà hoạch định chính sách và các bên liên quan cấp cao nhằm thúc đẩy sự tham gia có ý nghĩa của cộng đồng trong quy hoạch du lịch sinh thái và bảo tồn. Mức độ tham gia cao của cộng đồng thường gắn liền với thái độ tích cực hơn đối với phát triển du lịch, qua đó góp phần đảm bảo tính bền vững và thành công của ngành (Reindrawati, 2023). Ngược lại, khi nguyện vọng của người dân không được lắng nghe, sự bất mãn và xung đột có thể phát sinh, làm suy yếu sự phát triển du lịch (Zhang et al., 2006).
Để giải quyết những thách thức này, các bên liên quan trong lĩnh vực du lịch tại các quốc gia đang phát triển cần chủ động thúc đẩy sự tham gia mang tính bao trùm. Điều này có thể đạt được thông qua việc đơn giản hóa các thủ tục hành chính, cải thiện khả năng tiếp cận thông tin và đảm bảo tính minh bạch. Bên cạnh đó, việc huy động các tổ chức phi chính phủ (NGO) đóng vai trò trung gian có thể giúp thu hẹp khoảng cách giữa cộng đồng và các nhà hoạch định chính sách. Đồng thời, việc cung cấp hỗ trợ tài chính, tăng cường quyền làm chủ của cộng đồng đối với các hoạt động du lịch, và nâng cao nhận thức về du lịch bền vững cũng là những yếu tố then chốt nhằm thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng và đảm bảo sự phát triển lâu dài của du lịch sinh thái.
_
Author: Thuy Duong (Jenny)
Photo credit: ATD Fourth World Philippines
References:
Bello, F. G., Lovelock, B., & Carr, N. (2017). Constraints of community participation in protected area-based tourism planning: The case of Malawi. Journal of Ecotourism, 16(2), 131-151.
Buckley, R. (2010). Conservation tourism. Cambridge, MA: CAB International.
Reindrawati, D. Y. (2023). Challenges of community participation in tourism planning in developing countries. Cogent Social Sciences, 9(1), 2164240.
The International Ecotourism Society. (2015). What is Ecotourism? The International Ecotourism Society. https://ecotourism.org/what-is-ecotourism/
McCool, S. F. (2009). Constructing partnerships for protected area tourism planning in an era of change and messiness. Journal of Sustainable Tourism, 17(2), 133–148.
Zhang, J., Inbakaran, R. J., & Jackson, M. S. (2006). Understanding community attitudes towards tourism and host—Guest interaction in the urban—rural border region. Tourism Geographies, 8(2), 182–204. https://doi.org/10.1080/14616680600585455
_
Vietnam Outdoor Tourism Research Project
💌Email: vietnamoutdoorresearch@gmail.com
🌐Website: https://vnort.com/
Vietnam Outdoor Tourism Research 