Suốt nhiều thế kỷ, văn hóa Hmoob được lưu giữ giữa những lớp vải. Những họa tiết truyền thống của paj ntaub (hay “vải hoa”) mang tính chức năng hơn là trang trí. Địu em bé và mũ làm từ flower cloth có thể “ngụy trang trẻ em thành những bông hoa để tà ma không thể hái chúng khỏi mặt đất” (Craig, 2010, tr. 2). Những hoa văn này mang tính hình học, trừu tượng, giàu biểu tượng và chỉ được cộng đồng Hmoob hiểu.
Sau Chiến tranh Bí mật ở Lào năm 1975, nhiều người Hmoob chạy trốn vào các trại tị nạn dọc biên giới Thái Lan. Tại đó, ngôn ngữ dệt may đã thay đổi. Một dạng paj ntaub mới xuất hiện: vải chuyện. Vải chuyện mang tính hình ảnh. Chúng mô tả con người, phong cảnh, chiến tranh và sự di cư. Những cảnh làng bị đánh bom, vượt biên, tái định cư đã thay thế cho sự trừu tượng của các họa tiết truyền thống (Craig, 2010).
Sự chuyển đổi này được sự nghệ sĩ Hmoob Ia Yang gọi là “đơn giản hóa” của ngôn ngữ hình ảnh để chuyển sang dạng biểu đạt mang tính phổ quát và dễ hiểu hơn (Craig, 2010, tr. 3). Nếu paj ntaub truyền thống đòi hỏi một nền tảng văn hóa chung để giải mã, thì vải chuyện được tạo ra để người ngoài cũng có thể hiểu. Nghệ sĩ Hmoob Ia Yang, người đã trải qua quá trình tái định cư, cho biết động lực chính của phong cách mới này là nhu cầu ghi lại lịch sử và hoàn cảnh của họ để thế giới bên ngoài có thể nhìn thấy.
Khi Craig đến Lào và miền bắc Thái Lan năm 2009, bà nhận thấy quá trình này đã diễn ra khá rõ rệt. Vải chuyện xuất hiện rất nhiều trong các khu chợ du lịch ở Luang Prabang, được thêu lên tạp dề, túi xách và gối. Chủ đề của chúng chuyển từ lịch sử chính trị sang các truyền thuyết Hmoob, và phần chữ luôn được viết bằng tiếng Anh.
Paj ntaub truyền thống từng là một hệ thống hình ảnh chung, dễ hiểu trong nội bộ cộng đồng, gắn liền với đất đai, nghi lễ và mùa vụ. Sự ly tán đã làm đứt gãy tính liên tục đó. Khi quan sát những thay đổi này trong cộng đồng Hmoob hải ngoại và các khu chợ Đông Nam Á, Craig đã trăn trở về động lực sâu xa đằng sau sự biến đổi thẩm mỹ mạnh mẽ này.
_
Author: Khánh Linh Châu – Research Assistant
Photo Credit: Geraldine Craig
References:
Craig, G. (2010). Patterns of change: Transitions in Hmong textile language. Hmong Studies Journal, 11, 1–48.
_
Vietnam Outdoor Tourism Research Project
💌Email: vietnamoutdoorresearch@gmail.com
🌐Website: https://vnort.com/
Vietnam Outdoor Tourism Research 